Kiedy dochodzi do dziedziczenia, w którym kluczową rolę odgrywa element transgraniczny, procedury spadkowe mogą okazać się skomplikowane. Na poziomie międzynarodowym w Unii Europejskiej kluczowe znaczenie ma odpowiednie ujednolicenie przepisów. Podstawowym aktem prawnym regulującym te kwestie w sprawach spadkowych jest unijne Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012. Ten akt prawny obowiązuje bezpośrednio we wszystkich unijnych państwach członkowskich z wyjątkiem Danii. Niniejszy przewodnik wyjaśnia, jak skutecznie uregulować stan prawny, gdy posiadamy składniki majątku w innym kraju UE.
Czym jest Europejskie Poświadczenie Spadkowe (EPS) w praktyce?
Europejskie Poświadczenie Spadkowe (EPS) to jednolity, międzynarodowy certyfikat, którego głównym zadaniem jest ułatwienie wykazania swoich praw do spadku za granicą. Został on wprowadzony bezpośrednio w unijnym akcie prawnym w sprawie ustanowienia europejskiego poświadczenia spadkowego. Pełna nazwa tego aktu odnosi się wprost do regulacji w sprawie jurysdykcji, a dokładniej w sprawie jurysdykcji prawa właściwego oraz zasad ogólnych uznawania i wykonywania orzeczeń.
Wprowadzenie EPS służy przede wszystkim uproszczeniu procedur związanych z procesem przyjmowania i wykonywania dokumentów zagranicznych. Dotyczy to wprost dokumentów urzędowych odnoszących się do dziedziczenia i systemowego wykonywania dokumentów urzędowych w zakresie sukcesji międzynarodowej.
Zamiast przechodzić przez tradycyjną procedurę sądową w Polsce, zmierzającą ku krajowemu stwierdzeniu nabycia spadku, lub liczyć na wydanie aktu poświadczenia dziedziczenia przez polskiego notariusza, EPS stanowi instrument o charakterze autonomicznym w celu ustanowienia europejskiego poświadczenia spadkowego jako narzędzia w pełni niezależnego od ograniczeń wynikających z lokalnego prawa krajowego. Ma on na celu realizację założeń w zakresie właściwego uznawania i wykonywania tytułów prawnych w całej Europie.
Kiedy konieczne jest uzyskanie Europejskiego Poświadczenia Spadkowego?
Obywatele polscy coraz częściej gromadzą oszczędności lub kupują nieruchomości poza granicami kraju. Kiedy następuje otwarcie spadku, spadkobiercy bardzo często potrzebują wykazać swoje prawa i status przed zagranicznymi podmiotami. EPS staje się niezbędny, gdy występuje powiązanie z innym państwem członkowskim (bądź precyzyjniej: gdy bliscy pozostawili majątek w innym państwie członkowskim Unii). Najczęstszym powodem ubiegania się o ten dokument jest sytuacja, w której miejsce zamieszkania spadkodawcy znajdowało się w Polsce, ale fizyczne położenie majątku spadkowego (lub choćby jego pewna część majątku) znajduje się za granicą.
Jeśli zachodzi przypadek ściśle związany z istnieniem majątku spadkowego w postaci zagranicznych kont bankowych lub nieruchomości, do wpisu zmian w zagranicznych księgach wieczystych niezbędny jest dokument o międzynarodowej randze. EPS zapobiega sytuacji, w której spadkobiercy musieliby przeprowadzać oddzielne postępowania w każdym kraju, gdzie zmarły pozostawił jego część majątku. Dokument ten pozwala na ochronę praw spadkobiercy w sposób kompleksowy i jednolity.
Kto może wydać Europejskie Poświadczenie Spadkowe w Polsce?
W polskim porządku prawnym kompetencje do wydawania tego unijnego certyfikatu przyznano dwóm niezależnym organom. Osoba zainteresowana może wybrać drogę sądową lub notarialną:
- droga sądowa – właściwy do rozpatrzenia sprawy jest sąd spadku, którym w pierwszej instancji jest odpowiedni sąd rejonowy (zazwyczaj ustalany według ostatniego miejsca zwykłego pobytu zmarłego);
- droga notarialna – alternatywnie, znacznie szybszą ścieżką jest wizyta u notariusza.
Zarówno sędzia, jak i notariusz, analizując poprawność wniosku, realizują wspólny cel, jakim jest sprawne wydanie EPS uprawnionym podmiotom.
Jakie dokumenty urzędowe są wymagane do uzyskania EPS?
W celu wszczęcia procedury konieczne jest zgromadzenie odpowiednich dokumentów potwierdzających stan cywilny i więzy rodzinne łączące wnioskodawcę ze zmarłym. Dokumenty te powinny pochodzić bezpośrednio z oficjalnych baz danych i być zarejestrowane w państwowych rejestrach stanu cywilnego (odpisy aktów zgonu, małżeństwa czy urodzenia).
Konieczne jest przedłożenie dokumentów w szczególności potwierdzających stan prawny zmarłego w chwili śmierci. Dokumentacja ta służy do pełnego wykazania tytułu prawnego do otwartego spadku. Wymóg ten dotyczy również precyzyjnego wykazania jednego z dopuszczalnych tytułów powołania, np. poprzez przedłożenie testamentu. Wszystkie te akta stanowią kluczowe fakty mające znaczenie dla końcowego rozstrzygnięcia.
Procedura wydania Europejskiego Poświadczenia Spadkowego krok po kroku
Proces ubiegania się o certyfikat przebiega według ściśle określonego schematu.
Krok 1: Przygotowanie i złożenie dokumentów
Wnioskodawca musi prawidłowo wypełnić unijny formularz IV i osobiście lub przez pełnomocnika złożyć wniosek wraz z załącznikami do wybranego organu.
Krok 2: Badanie sprawy przez organ
Notariusz lub sąd rejonowy skrupulatnie bada krąg spadkobierców i ustala treść prawa właściwego dla całego procesu dziedziczenia. Odbywa się to na zasadach określonych w unijnym rozporządzeniu w sprawie jurysdykcji prawa właściwego.
Krok 3: Określenie statusu spadkobierców
W toku procedury następuje dokładne określenie ich udziałów w masie majątkowej, a także precyzyjne wskazanie spadkobierców. Jeśli sprawa opiera się na testamencie, organ analizuje zapisy pod kątem prawidłowego wykonania testamentu. W dokumencie określa się także tożsamość powołanego wykonawcy testamentów lub wyznaczonego zarządcę spadku, precyzując przy tym ramy prawne i zakres obowiązków dotyczących zarządzania spadkiem.
Krok 4: Wydanie poświadczenia
Po pomyślnej weryfikacji organ wydaje formularz V, stanowiący właściwe poświadczenie.
Jakie skutki prawne wywołuje Europejskie Poświadczenie Spadkowe i jak długo jest ważne?
EPS wywołuje jednolite skutki prawne we wszystkich krajach unijnych. Domniemywa się, że osoba w nim wymieniona posiada status spadkobiercy, zapisobiercy czy zarządcy. Stanowi ono jednoznaczny dowód uprawnień osoby wymienionej w certyfikacie (potwierdza zakres uprawnień osoby do dysponowania masą majątkową).
Certyfikat skutecznie zabezpiecza interesy i chroni prawa każdego spadkobiercy oraz interesy zapisobierców mających bezpośrednie prawa do części majątku.
Wydanie aktu może służyć ogólnemu potwierdzeniu statusu lub też poświadczeniu konkretnego składnika majątku (np. nieruchomości czy konta). Dokument ten uprawnia do przyznania spadkobiercy wskazanych w nim dóbr przez zagraniczne instytucje. EPS służy także bezproblemowemu przekazywaniu informacji innemu organowi krajowemu (bądź dowolnemu urzędowi lub organowi krajowemu w innym państwie UE).
Od decyzji o odmowie wydania certyfikatu stronom przysługują środki odwoławcze w ramach instancyjnej kontroli. Instytucja ta wpisuje się w ogólne zasady unijnego uznawania i sprawnego wdrażania orzeczeń bez dodatkowych procedur. Całość koresponduje z zasadami dotyczącymi wykonywania orzeczeń sądowych na obszarze wspólnotowym. Standardowy odpis EPS jest ważny przez okres 6 miesięcy od daty wydania.
Ile kosztuje wydanie Europejskiego Poświadczenia Spadkowego u notariusza i w sądzie?
Koszty uzyskania EPS różnią się w zależności od wybranej instytucji. W przypadku ścieżki sądowej opłata od wniosku składanego do sądu rejonowego jest stała i wynosi 300 zł. U notariusza maksymalna stawka taksy notarialnej za czynności dotyczące EPS wynosi 400 zł netto (do tego należy doliczyć 23% podatku VAT i koszty wypisów). Mimo nieco wyższych kosztów u notariusza procedura ta jest realizowana znacznie szybciej niż postępowanie przed sądem.
Jeśli potrzebują Państwo europejskiego poświadczenia spadkowego, zapraszamy do naszej kancelarii notarialnej w Gliwicach, gdzie dokonujemy również innych czynności notarialnych.